Media en Cultuur

Utopiakaart van Ortelius en schetsboeken van Pieter II Verbruggen naar Antwerpen

In 2018 kochten de Vlaamse overheid en de Koning Boudewijnstichting een aantal uitzonderlijke werken aan: Vlaanderen kocht drie schetsboeken van Pieter II Verbruggen en de Koning Boudewijnstichting bracht de Utopiakaart van Ortelius terug naar België.

De werken zijn topstukken én het zijn sleutelwerken die een belangrijke aanvulling vormen bij de collectie van het Museum Plantin-Moretus. Vlaams minister van cultuur, jeugd, media en Brussel Sven Gatz en Thomas Leysen, voorzitter Topstukkenraad en voorzitter Koning Boudewijnstichting gaven beide aanwinsten in langdurig bruikleen aan het museum en onthulden ze vandaag in aanwezigheid van Antwerps schepen voor cultuur Nabilla Ait Daoud. Het publiek kan deze uitzonderlijke werken ontdekken op zondag 13, zaterdag 19 en zondag 20 januari, in de nieuwe leeszaal van het museum.

Het oeuvre van Pieter II Verbruggen en zijn jongere broer Hendrik-Frans kent een sterke invloed van de Italiaanse barok en specifiek van Bernini. Er is de hypothese dat Pieter II Verbruggen deze invloeden van zijn Italië-reis heeft meegebracht en ze, via de schetsboekjes, heeft overgedragen op zijn jongere broer Hendrik-Frans. De hoogaltaren die Hendrik voor de Sint Augustinuskerk te Antwerpen de St Baafskathedraal in Gent maakte, dragen immers onmiskenbaar de invloed van Bernini.

De verworven schetsboeken vormen een sterke aanvulling op het type beeldhouwerstekeningen die het creatieproces van beeldhouwers documenteren en die tot de collectie van het Prentenkabinet van het Museum Plantin-Moretus behoren. Ze worden gelinkt aan Antwerpse altaarontwerpen uit de collectie. Het gaat daarbij over ontwerpen voor zuilen, frontons, ronde altaarschilderijen, het type engelen die schilderijen helpen torsen … Een 15 à 20-tal tekeningen -ruwe schetsen, varianten voor verschillende ontwerpen voor eenzelfde project, afgewerkte en gedateerde tekeningen- die naast de schetsboeken in de leeszaal te zien zijn, illustreren dit.

‘Utopia’-kaart van Abraham Ortelius

De Koning Boudewijnstichting zet eveneens in op de verwerving en bescherming van erfgoed van bijzonder belang. In ruim dertig jaar bouwde het Erfgoedfonds – ook dankzij vele schenkingen – een grote en representatieve collectie op. Deze verwerving van de ‘Utopia’-kaart voldoet in alle opzichten aan de doelstelling van de Stichting om topstukken van het Belgische erfgoed te verwerven, te valoriseren en publiek toegankelijk te houden, met het oog op het bewaren van dit patrimonium voor toekomstige generaties. 

De Koning Boudewijnstichting kon de kaart ‘Utopia’ (1595-1596) van Abraham Ortelius in 2018 aankopen dankzij de middelen van het Fonds Charles Vreeken dat zij beheert. De ‘Utopia’-kaart is een belangrijke aanwinst voor de collectie van de Koning Boudewijnstichting en voor het Museum Plantin-Moretus.

Abraham Ortelius (1527-1598) startte zijn loopbaan als inkleurder bij Christoffel Plantijn. Hij ontwikkelde zich tot cartograaf en humanist. Hij verwierf vooral roem als uitvinder van de moderne atlas. Ortelius bracht als eerste in 1570 een reeks kaarten samen op één formaat en in één stijl, het Theatrum Orbis Terrarum, Hiermee werd hij één van de grote auteurs verbonden aan de drukkerij, waar negentig procent van zijn atlassen gedrukt werd.

De ‘Utopia’-kaart vormt de visuele weergave die de cartograaf maakte van het boek Utopia van Thomas More.  Voor het ontwerp baseerde Ortelius zich heel getrouw en zeer gedetailleerd op de aanwijzingen in het beroemde boek, voor de helft geschreven toen More in 1515 in Antwerpen verbleef op diplomatieke missie. Hij maakte deze kaart in 1595-1596 en liet ze in twaalf exemplaren drukken. Er is wereldwijd nog slechts één exemplaar bekend, de kaart die nu terugkeert naar het museum.

Praktisch

Het publiek kan deze uitzonderlijke werken ontdekken op zondag 13, zaterdag 19 en zondag 20 januari, in de nieuwe leeszaal van het museum.

  • Tijdens de openingsuren van het museum: 11-00 – 16.30 uur
  • Betalende toegang tot het museum + bezoek aan de leeszaal
  • De Utopia-kaart is alleen nu zondag te zien in de leeszaal. Nadien gaat ze naar BRAFA en daarna (februari) wordt ze opgenomen in de permanente presentatie voor twee jaar.
  • Ze wordt dan opgehangen in de zaal waar de andere Ortelius- en cartografiewerken liggen.

(bericht en afbeelding Musea en Erfgoed Stad Antwerpen)